محمد محمودهاشمی

امروز سالروز تیرباران  دکتر «حسین فاطمی» وزیر امور خارجه ملی گرا و وطن پرست دولت دکتر مصدق از سوی رژیم پهلوی است،مردی که  عصر ۸ مرداد سال ۱۳۲۸   مقارن با بالا گرفتن اختلاف ایران و شرکت نفت ایران و انگلیس، اولین شماره روزنامه «باختر امروز» را منتشر کرد و عنوان  سرمقاله آن را   «یا مرگ یا آزادی» برگزید. این سرمقاله، سرآغاز راه حسین فاطمی جهت مبارزه برای ملی شدن صنعت نفت و برقراری آزادی سیاسی در ایران بود. 
طلوع در عاشورا
سیدحسین فاطمی، روزنامه‌نگار و از چهره‌های برجسته نهضت ملی ایران، در سال ۱۲۹۶ یا بنا بر نوشته پشت قرآن خانوادگی، در نیمروز عاشورای سال ۱۲۹۸ در نایین متولد شد. او پس از درگذشت پدر، تحصیلات خود را در اصفهان ادامه داد و روزنامه‌نگاری را در روزنامه «باختر» به مدیریت برادرش آموخت. پس از شهریور ۱۳۲۰ با انتشار مقالاتی تند علیه نفوذ بیگانگان، دربار و دولت‌های وابسته به قدرت‌های خارجی به یکی از روزنامه‌نگاران منتقد تبدیل شد و مدتی نیز زندان را تجربه کرد.
 فاطمی پس از تحصیل در فرانسه، روزنامه «باختر امروز» را منتشر کرد و با حمایت جدی از دکتر محمد مصدق و مبارزه برای ملی شدن صنعت نفت، به یکی از فعالان اصلی نهضت ملی بدل شد. او پس از نخست‌وزیری مصدق به دولت پیوست و ابتدا معاون سیاسی و پارلمانی و سپس وزیر امور خارجه شد و با قطع روابط سیاسی با بریتانیا، نقش مهمی در مقابله با نفوذ این کشور ایفا کرد. فاطمی پس از کودتای نافرجام ۲۵ مرداد ۱۳۳۲ و بازگشت از بازداشت، در گردهمایی طرفداران نهضت ملی سخنرانی تندی علیه دربار و انگلیس ایراد کرد و خواهان برقراری نظام  جمهوری شد. پس از کودتای ۲۸ مرداد ، با وجود دستگیری مصدق و  بسیاری از یارانش، فاطمی به زندگی مخفی روی آورد و مأموران حکومت نظامی در پی دستگیری او بودند.
دستگیری و طرح ترور
سرانجام فاطمی در ۲۲ اسفند ۱۳۳۲ دستگیر شد. روزنامه اطلاعات در آن زمان  گزارش مفصلی از دستگیری فاطمی دارد. در این گزارش آمده است :
« از طرف فرمانداری نظامی و شهربانی کل افراد و افسرانی مامور شده بودند که در نقاط مختلف تهران و حومه که برای آنان در نظر گرفته شده بود به تفحص بپردازند. یکی از این مامورین سروان حبیب‌الله جلیلوند افسر اداره نظامی شهربانی کل بود. به طوری که شنیده شده سروان جلیلوند به وسیله زنی به نام فاطمه که چادر به سر داشته اطلاع پیدا می‌کند که دکتر فاطمی در یکی از خانه‌های واقع در امامزاده قاسم شمیران مخفی شده است. 
افسر مزبور پس از اطمینان از اظهارات آن زن ساعت ۹ صبح امروز به فرمانداری نظامی مراجعه کرده به اتفاق آقای سرگرد علی‌اکبر مولوی  افسر فرمانداری نظامی و اتومبیل با چند نفر مامور به شمیران می‌رود. خانه‌ای که دکتر فاطمی در آن توقف داشته دارای دو در بوده که یک در آن قفل و در دیگر باز بوده است. سرگرد مولوی و سروان جلیلوند وارد خانه می‌شوند و ملاحظه می‌کنند که به جز یک نفر کلفت کسی در آن جا نیست. این خانه متعلق به محسنی نام کارمند (آزمایشگاه تیر) می‌باشد که فقط دو اتاق در آن وجود دارد و در یکی از اتاق‌ها نیز قفل بوده است. 
دو نفر افسر مزبور پس از بازرسی اتاق اول از کلفت خانه سؤال می‌کند. در اتاق دیگر چیست؟ جواب می‌دهد آنجا انبار است و چیزی در آن نیست. ولی آنها به اظهارات او اعتماد نکرده در اتاق را باز می‌کنند و مشاهده می‌نمایند که مردی با ریش بلند در گوشه اتاق روی صندلی نشسته است. با مشاهده مرد مزبور، سرگرد مولوی فریاد می‌کند، جاویدشاه. دکتر فاطمی که از جریان مطلع شده بود در پاسخ وی می‌گوید: جاوید شاه. 
افسران مامور دستگیری که ابتدا دکتر فاطمی را شناخته بودند پس از شنیدن صدای او یقین می‌کنند که وی دکتر فاطمی است.  به دکتر فاطمی تکلیف می‌شود که همراه ماموران به شهربانی بیاید او هم بدون مقاومت برخاسته با همان لباس و پیراهن و شلوار که به تن داشته همراه ماموران به راه می‌افتد. 
دکتر فاطمی را در اتومبیل مخصوص فرمانداری نظامی قرار داده دو نفر افسر دستگیر کننده او نیز در طرفین وی قرار می‌گیرند. با ورود دکتر فاطمی  به شهربانی، عده‌ای از مردم برای مشاهده او اجتماع کردند، ولی ماموران از ورود اشخاص متفرقه  به شهربانی جلوگیری نمودند و کسی را به داخل راه ندادند. 
از ساعت ۱۰ صبح که خبر دستگیری دکتر فاطمی به گوش خبرنگاران و عکاسان جراید رسید بیش از پنجاه خبرنگار و عکاس داخلی و خارجی در اتاق رئیس ستاد فرمانداری نظامی اجتماع کرده و با بی‌صبری انتظار ورود آقای سرتیپ بختیار فرماندار نظامی را داشتند.
دکتر فاطمی در این موقع در اتاق فرماندار نظامی روی مبل نشسته بود و چند نفر مامور مراقب وی بودند. جلوی در اتاق فرماندار نظامی نیز چند نفر سرباز مسلح مراقب بودند که کسی وارد اتاق نشود. ساعت یک و نیم بعدازظهر آقای سرتیپ بختیار به فرمانداری نظامی آمد. در این هنگام کلیه خبرنگاران و عکاسان به طرف اتاق فرماندار نظامی هجوم آوردند ولی چون عده مخبرین زیاد بود قرار شد به هر یک از مخبرین نمره داده شود که به ترتیب و با رعایت نوبت وارد شوند. 
دکتر فاطمی هنگامی که فرماندار نظامی وارد اتاق شد با احترام از جا برخاست. وی ریش مشکی توپی گذاشته بود و یک روبدوشامبر قهوه‌ای‌رنگ بر تن داشت. دکتر فاطمی در پشت میز فرماندار نظامی در کنار آقای سرتیپ بختیار و چند نفر از افسران فرمانداری قرار گرفت و عکاسان نیز به سرعت از او عکس‌برداری کردند. وی در تمام مدتی که عکاسان از او عکس می‌گرفتند یک کلمه صحبت نمی‌کرد و ساکت و آرام در چشمان عکاسان خیره شده بود. وقتی عکسبرداری از وی تمام شد روی مبل نشست و در فکر عمیقی فرو رفت. 
سه ساعت بعدازظهر امروز(روز دستگیری فاطمی) موقعی که دکتر فاطمی را ماموران انتظامی به زندان می‌بردند، همین‌که از پله‌های عمارت شهربانی پایین آمد مورد حمله عده‌ای قرار گرفت. ماموران فرمانداری و مراقبین دکتر فاطمی مانع از حمله جمعیت به او شدند، ولی قبل از اینکه موفق به جلوگیری شوند چند ضربه چاقو به دکتر حسین فاطمی اصابت کرد. بلافاصله ماموران دکتر فاطمی را به جای اینکه به زندان ببرند. به بیمارستان منتقل نموده و او را تحت معالجه قرار دادند.»
روزنامه اطلاعات آنچه را که در این حمله بر دکتر فاطمی گذشت، از ترس دولت کودتا بیان نکرده است. دارودسته شعبان جعفری به قصد کشتن فاطمی به او حمله کردند و چند ضربه چاقو به او وارد آوردند. سلطنت فاطمی خواهرش خود را سپر برادر قرار داد و جان او را در آن لحظه حفظ کرد، ولی خود نیز مورد اصابت چند ضربه چاقو قرار گرفت.
محاکمه 
وضعیت جسمی فاطمی بسیار بد بود و با وجود معالجه، آثار سوء قصد، او را در حالت بیماری و تب مزمن قرار داده بود. اما آزموده دادستان دادگاه نظامی کودتا پیگیر محاکمه فاطمی بود. سرانجام دادگاه برگزار شد و فاطمی را با آمبولانس و در حالت بیماری به دادگاه بردند و به صورت غیرعلنی محاکمه کردند. 
دفاعیات فاطمی با شجاعت بی‌مانندی انجام شد. نتیجه دادگاه از قبل مشخص شده بود. بنا به گزارش روزنامه اطلاعات در ۸ آبان ۱۳۳۳ ، دادگاه تجدیدنظر به ریاست سرلشکر مزینی در شامگاه ۶ آبان، فاطمی را به اعدام و شایگان و رضوی را هرکدام به ۱۰ سال زندان محکوم کرد. فاطمی در همان دادگاه تقاضای فرجام کرد  اما   این تقاضای فرجام رد شد.
تیرباران 
عنوان اصلی روزنامه اطلاعات در ۱۹ آبان ۱۳۳۳ به تیرباران دکتر حسین فاطمی اختصاص داشت. بنا بر گزارش اطلاعات، فاطمی در سحرگاه همان روز به جوخه آتش سپرده شد:
« سپیده دم امروز دکتر حسین فاطمی که در دادگاه   بدوی و تجدید نظر محکوم به اعدام شده بود در میدان تیر لشکر دو زرهی تیرباران شد و ساعت هفت صبح امروز این خبر از رادیو تهران انتشار یافت و بلافاصله اطلاعیه دادستان ارتش به شرح زیر منتشر شد:
دکتر حسین فاطمی که در اثر قیام ملی ۲۸ مرداد ۳۲ فراری و در پناه اشرار توده‌ای قرار گرفت و پس از دستگیری و تعقیب و تسلیم به دادگاه ،به موجب احکام صادره در دادگاه‌ عالی و دادگاه ، تجدید نظر اعمالش به منظور به هم‌زدن اساس حکومت تشخیص و محکوم به اعدام شد با انجام تشریفات قانونی ساعت ۶ صبح امروز تیرباران گردید. »
سخنان آزموده
ساعت ۱۰ صبح امروز آقای سرتیپ آزموده دادستان ارتش درباره اعدام دکتر فاطمی این اطلاعات را در اختیار خبرنگاران داخلی و خارجی گذاشت:
« آنچه می‌توانم به آقایان عرض کنم اولا راجع به اعدام حسین فاطمی است طرز فکر بنده این است که اعدام ایشان انجام یک جزء از عدالت اجتماعی است که همه آرزوی اجرا   ی آن را دارند... 
بقیه آقایان محترم مایل هستند از جریان کلی اجرای حکم اعدام دکتر حسین فاطمی مستحضر شوید. ساعت چهار صبح امروز که با قاضی عسکر به حضورشان رفتم و البته سایر ماموران ذی‌صلاحیت نیز آنجا بودند روحیه‌اش بسیار ضعیف بود. به ایشان گفتم به خاطر دارم به کرات به خود من گفته‌اید شما در برابر مرگ بیم و هراسی ندارید بسیار به جا و به مورد است که توجه کنید علاوه بر اینکه مرگ امری است حتمی و قطعی و هر کس به نحوی از انحاء این مرحله را طی می‌کند بدون اینکه زمان آن را حتی برای یک ثانیه پیش‌بینی کند. باید بدانید که به هرحال مرگ شما در راه ایران است و این جمله اخیر را برای ایشان تفسیر کردم؛ بدین خلاصه که به او گفتم اگر پیش وجدان خویش خود را گناهکار می‌دانی، در راه کشور ایران اعدام می‌شوی انشاءالله با تشریفاتی که یک شخص مذهبی به عمل می‌آورد که منظورم قاضی عسگر است استغفار و توبه شما در پیشگاه قادر متعال مورد قبول واقع می‌شود و روح شما در سرای دیگر شاد است.
این گفتار چنان تأثیری در دکتر حسین فاطمی نمود که یکباره روحیه‌اش تغییر کرد و گفته‌ام را تصدیق نمود به طوری که از ساعت پنج صبح به بعد روحیه‌اش بسیار عالی بود و اگر کسی وارد اتاق می‌شد هیچ تصور نمی‌کرد محکومی است که باید لحظه‌ای بعد اعدام شود. به هرحال تشریفات و آداب مذهبی به عمل آمد و درست در ساعت شش صبح بود که دکتر حسین فاطمی تیرباران شد.
راجع به بیماری دکتر فاطمی سؤال شد آقای سرتیپ آزموده در جواب گفت؛ روز گذشته اطبا بعد از معاینه او نظر دادند که حال وی بهبود یافته است و حتی این را می‌توانم بگویم که خود او با پای خویش به مقابل چوب مخصوص تیرباران رفت و در آخرین لحظه‌ای که می‌خواستم از اتاق او خارج شوم گفت مایلم آقایان دکتر شایگان و مهندس رضوی را ملاقات کنم. بلافاصله دستور دادم آقایان را آوردند و دکتر فاطمی با آنها خداحافظی و روبوسی کرد و بعد از اثاثیه و اشیاء او صورت‌برداری شد و خود دکتر فاطمی پای صورت‌مجلس را امضا کرد.
آقای سرتیپ آزموده ضمناً اضافه نمود، دکتر فاطمی ضمن وصایای خود گفت که جنازه او را در ابن‌بابویه، یا مقبره ظهیرالدوله دفن نمایند. به این جهت دستور دادم بعد از انجام مراسم غسل، جنازه‌اش را به اقوام وی تحویل دهند که هرکجا مایل هستند او را به خاک بسپارند.  
به طوری که خبرنگار ما از شهرری به وسیله تلفن اطلاع داد جنازه دکتر فاطمی که امروز پس از تیرباران تحویل بستگانش شده بود به ابن بابویه منتقل شد.کسان دکتر فاطمی همراه جنازه بودند و جسد در آنجا امانت گذاشته شد.آقای سرهنگ قربانی رئیس کلانتری هنگام تشریفات امانت جنازه حضور داشت.»
حقیقت ماجرا
آنچه از محتوای کلام آزموده در این مصاحبه مشخص است این است که او باوجود تمام کینه‌ای که نسبت به فاطمی داشت چون افرادی مثل رضوی و شایگان فاطمی را قبل از اعدام ملاقات کرده بودند و روحیه خوب او را دیده بودند، او نتوانست ایستادگی قهرمانانه فاطمی را در هنگام تیرباران انکار کند.. به همین خاطر درباره وضعیت دکتر فاطمی قبل از شروع مراسم اعدام به دروغگویی روی آورد و سپس با کتمان بیماری شدید فاطمی از صحت حال او سخن گفت. این در حالی بود که شاهدان مراسم اعدام گفتند فاطمی به هنگام اعدام در آتش تب می‌سوخت و بیماری‌اش تشدید شده بود. فاطمی به حدی بیمار بود که او را با برانکارد تا نزدیک چوبه اعدام بردند. 
خواهر دکتر فاطمی در اولین یادبودی که پس از انقلاب اسلامی برای این شهید راه وطن برگزار شد از علت اصلی اصرار رژیم پهلوی بر اعدام دکتر فاطمی پرده برداشت. بنا بر گزارش روزنامه اطلاعات در ۱۹ آبان ۱۳۵۸ ، سلطنت فاطمی در حالی که به کمک فرزندش پشت تریبون قرار گرفته بود گفت:« برادر جوان و شهیدم به دستور سفیر انگلیس و به دست پسر رضاخان در بستر بیماری و تن تب‌دار به جرم وطن‌پرستی شهید شد.»